کمانچه

                                که یکی هست و نیست جز او

                                        وحده لا اله الا هو

در باره ی کمانچه بدانیم:

رباب و چنگ به بانگ بلند گویند         که گوش و هوش به پیغام اهل راز کنید

در رساله معربات مسطور است که رباب معرب ( رواده) است و معنی رواده آواز خرین دارنده است ، چه رواده به معنی آواز خرین است و ها برای نسبت و آن مانند طنبوری بزرگ است با دسته کوتاه و به جای تخته پوست بر روی آن کشیده می شود و چهار تار دارد.

این سخن به این دلیل با کلامی از حافظ و بحثی در مورد رباب آغاز شد که در دایرالمعارفها و کتاب های موسیقی کمانچه را شکل تکامل یافته رباب ذکر کرده اند

      بنواز مرا که بی تو بر خاست           چون چنگ و زهر رگم فغانی

      نی نی چو ربابم از غم تو                یعنی که رگی و استخوانی

با توجه به آنچه که ذکر شد رباب سازی بوده است از سازهای قدیم ایران و در آن به جای چوب از پوست به عنوان صفحه روی کاسه استفاده می شده است و به دلیل سایر وجوه مشترک که با کمانچه دارد از قبیل وضعیت دسته ی ساز و میله زیر کاسه و صدای دهی ساز توسط کمانه ( آرشه) شکل اولیه کمانچه بوده است .

نام کمانچه را در ابیاتی از شعرای قدیم ایران پیدا می کنیم  این ابیاتها وجود کمانچه را را در هزاران سال پیش گواهی می دهند .

در دایره المعارف فارسی ،ج2،ذیل کمانچه آمده است ( از سازهای زهی قدیم ایران و در واقع نوع تکامل یافته رباب ، کاسه گرد و پایه آهنی دارد و مانند تار ویلن سیمهای آن را با گوشی محکم و کوک می کنند کمانی را که با آن کمانچه را می نوازند کمانه نام دارد و همان است که در ویلن کلمه فرانسوی( آرشه) به معنی کمان کوچک جای آن را گرفته است .

شادروان خالقی کمانچه را تکامل یافته رباب می نامد (ساز اخیر رباب که اول دو سیم داشته و بعدها یک سیم دیگر به آن اضافه شده و با کمانه به صدا در آمده همان است که ما امروز کمانچه می گوییم )و به همین جا اضافه می کند : از دوره صفویه به بعد کمانچه یکی از ارکان موسیقی ایران به شمار آمده است.

قسمت اصلی کمانچه کاسه آن است که به صورت های مختلف ساخته می شود کاسه کمانچه از نظر جنس چوب اندازه ها و شکا یکسان و تثبیت شده نیست از نظر شکل کاسه ها ره به صورت کروی یا مخروط ناقص درست می کنندکاسه هایی که به شکل مخروط ناقص هستند اکثرا پشت باز ساخته می شوند  استفاده از این کمانچه ها در قسمت های مرکزی  ایران به خصوص در لرستان متداول است . این کمانچه صدایی پر قدرت و شفاف دارد و چون کاسه سبک دارد اجرای قطعاتی که نیاز به چرخیدن سریع کمانچه دارد بر روی این کمانچه ها آسان تر است .و این امتیازی است برای این نوع کمانچه . این کمانچه اغلب سه سیم دارد ولی این روزها به تدریچ دارای چهار سیم می باشند کمانچه های پشت باز معمولا از چوب توت و به صورت یک تکه ساخته می شود.

کاسه های کروی به دو صورت یک تکه و ترکه ای هستند در کمانچه های ترکه ای کاسه از بهم چسبیدن ترکه هایی که در روی غالب خم شده اند ساخته می شود ضخامت این کاسه ها کم است و به همین دلیل کاسه سبک است و چرخش کمانچه به سهولت صورت می گیرد  کاسه های یک تکه از چوب های مختلف معمولااز گردو و خراطی می شوند  وزن این کاسه از کاسه های ترکه ای بیشتر و چرخش کمانچه تا حدی مشکل است و صدای این نوع کمانچه مطلوب نیست  کمانچه هایی ساخته می شوند که تقریبا کروی است و از چوب توت به صورت دو تکه ساخته می شود این نهوع کمانچه چون دست ساز هستند در تنظیم شکل و ضخامت و اندازه های دهانه کمانچه دقت بیسشتر دارند و خوش صدا هستند.

قطر بیرونی کاسه کمانچه موسیقی سنتی معمولا 20 سانتی متر است در حالی که در مناطق مختلف ایران اندازه کایه کمانچه متفاوت است ؛ ترکمن ها کمانچه را با کاسه بسیار کوچک می سازند دسته کمانچه برخلاف کاسه تقریبا در یک شکل ساخته می شوند جنس دسته از چوب گردو و شکل آن مخروط ناقص و قطر آن در شیطانک 37 میلی متر و در محل اتصال به کاسه 31 میلی متر است طول دسته کمانچه 31 سانتی متر است در گذشته کمانچه دارای سه سیم بوده است گاهی دو سیم اول مضاعف انداخته می شد و احتمالا در تبعیت از ویلن به چهار سیم تبدیل شده است بنابر این و در نتیجه چهار گوشی بر روی دسته کمانچه قرار می گیرد و این سیها پس از رد شدن از شیطانک و عبور از روی دسته و کاسه به سیم گیر وصل می شوند و بر روی دهانه کمانچه پوست کشیده می شود و این پوست معمولا پوست دل گاو  پوست ماهی پوست آهو و غیره می تواند باشد خرک بر روی پوست قرار می گیرد و سیمها با فشار خرک را به پوست می چسبانند کمانچه به وسیله یک پایه که در قسمت سیم گیر به کاسه وصل شده است روی پایه نوازنده قرار می گیرد .

آرشه کمانچه که اسم اولیه اش کمانه بوده است تشکیل شده است از یک چوب از یک طرف انحنا دارد با بلندی 60 سانتی متر و موی دم اسب

موی آرشه کمانچه بر خلاف سازهای زهی غربی بر روی چوب محکم کشیده نمی شود بلکه نوازنده است که به هنگام نوازندگی به تناسب احساس ، فشار را بر روی سیم تغییر می دهد

آقای داریوش صفوت در دو مقاله درباره موسیقی ایران در این مورد نوشته اند که ( آرشه را طوری ساخته اند که فشار موهای آن در حین ارجاع قابل تغییر و در اختیار نوازنده است هر جا بخواهد با فشاری به انگشتان دست راست خود آرشه را محکم میکند و قسمت قوی نتها را در روی سیم ایجاد می نماید سپس با شل کردن دست راست کشش موهای آرشه را کم نموده صدای بسیار ملایمی در می آورد

چگونگی صدای کمانچه به عواملی بستگی دارد که بعضی از آن ها از این قرارند : جنس چوب، ضخامت در نقاط مختلف کاسه، شکل کاسه ،اندازه کاسه ، چگونگی اندازه کاسه از نظر تراش ، نوع ضخامت پوست ، جنس ،شکل، اندازهو محل قرار گرفتن خرک چگونگی شیطانک جنس سیم زاویه اتصال دسته به کاسه برای ساختن کمانچه با صدای دلخواه .

در نظر داشتن چنین عواملی که گفته شد سالها تجربه لازم دارد

 

/ 2 نظر / 6 بازدید
ابوذر

جالب بود موفق باشيد